Όταν ο Πολίτης δεν Σιωπά, η Δημοκρατία Προχωρά

 

Όταν ο Πολίτης δεν Σιωπά, η Δημοκρατία Προχωρά – Το παράδειγμα του Γιώργου Φλώρα

Η δύναμη της προσωπικής ευθύνης απέναντι στην αδικία.

Η Δημοκρατία δεν εξαντλείται στην κάλπη. Δεν λειτουργεί αυτόματα, ούτε προστατεύεται μόνο από τους θεσμούς, τους δικαστές, τους βουλευτές ή τις ανεξάρτητες αρχές.

Ζει —ή μαραζώνει— καθημερινά, ανάλογα με τη στάση των πολιτών της.

Ζει όταν ένας άνθρωπος αρνείται να θεωρήσει φυσιολογικό το παράλογο. Όταν δεν περιορίζεται στην αγανάκτηση, αλλά μετατρέπει την αγανάκτηση σε ερώτημα, το ερώτημα σε έγγραφο, το έγγραφο σε θεσμική διεκδίκηση και τη διεκδίκηση σε δημόσια γνώση.

Αυτό ακριβώς αναδεικνύει η δράση του Γιώργου Φλωρά: τη δύναμη που μπορεί να αποκτήσει ένας πολίτης όταν γνωρίζει τα δικαιώματά του, χρησιμοποιεί επίμονα τις θεσμικές διαδικασίες και αρνείται να δεχθεί ότι απέναντι σε ένα υπουργείο, μια μεγάλη επιχείρηση ή έναν δυσκίνητο κρατικό μηχανισμό είναι καταδικασμένος να παραμένει ανίσχυρος .

Από το «κάποιος πρέπει να κάνει κάτι» στο «θα το κάνω εγώ»

Μία από τις πρόσφατες πρωτοβουλίες του αφορά ένα θεμελιώδες ζήτημα, που θα έπρεπε να θεωρείται αυτονόητο σε κάθε σύγχρονη ευρωπαϊκή δημοκρατία: τη δωρεάν πρόσβαση των πολιτών στην ισχύουσα, κωδικοποιημένη νομοθεσία.

Ο Γιώργος Φλωράς κατέθεσε στο Υπουργείο Δικαιοσύνης επίσημο αίτημα για τη χορήγηση, σε ηλεκτρονική μορφή, του συνόλου των ισχυόντων και επικαιροποιημένων νόμων και Κωδίκων του κράτους. Το επιχείρημά του φωτίζει μια βαθιά αντίφαση: η Πολιτεία απαιτεί από τον πολίτη να γνωρίζει τον νόμο, αλλά δεν του εξασφαλίζει πάντοτε εύκολη, δωρεάν και άμεση πρόσβαση σε αυτόν όπως ισχύει σήμερα, ύστερα από αλλεπάλληλες τροποποιήσεις.

Δεν έμεινε, όμως, στη διαπίστωση. Δεσμεύτηκε δημόσια ότι, εφόσον του παραδοθεί το υλικό, θα το καταστήσει δωρεάν προσβάσιμο σε όλους. Και όταν οι εθνικοί θεσμοί δεν έδωσαν, κατά την εκτίμησή του, την αναγκαία απάντηση, προσέφυγε στην Επιτροπή Αναφορών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, υποστηρίζοντας ότι η πρόσβαση στο Δίκαιο δεν μπορεί να αποτελεί εμπόρευμα, αλλά συνιστά βασική προϋπόθεση του κράτους δικαίου.

Εδώ βρίσκεται η ουσία της ενεργού πολιτειότητας. Ο ενεργός πολίτης δεν ζητά ένα προνόμιο για τον εαυτό του. Διεκδικεί ένα δικαίωμα που, εάν αναγνωριστεί, θα υπηρετήσει ολόκληρη την κοινωνία. Παίρνει ένα προσωπικό αίτημα και το μετατρέπει σε δημόσιο αγαθό.

Η επιμονή απέναντι στην ισχύ

Η ίδια λογική διατρέχει και τις παρεμβάσεις του για το απόρρητο των επικοινωνιών. Μέσα από αναφορές, δικαστικές διαδικασίες, δημόσιες παρεμβάσεις και παρουσία ως μάρτυρας, ο Γιώργος Φλωράς επιμένει να ζητά απαντήσεις για περιστατικά που, σύμφωνα με όσα ο ίδιος έχει δημοσιοποιήσει, αφορούν παραβιάσεις του απορρήτου από παρόχους τηλεπικοινωνιών.

Σε μία από τις αναρτήσεις του περιγράφει την παρουσία του ως μοναδικού μάρτυρα σε σχετική ποινική διαδικασία. Σε άλλη αναφέρεται σε αίτημα προς τον Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου για να εξεταστεί ενδεχόμενος συσχετισμός διαφορετικών ερευνών που αφορούν υποκλοπές και παραβιάσεις του απορρήτου. Παράλληλα, ενημερώνει συστηματικά τους πολίτες για αποφάσεις της ΑΔΑΕ και για τις δυνατότητες θεσμικής και δικαστικής προστασίας τους, ενώ έχει απευθυνθεί και σε ευρωπαϊκά όργανα, φέρνοντας το ζήτημα ενώπιον του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και της Επιτροπής LIBE.

Οι συγκεκριμένοι ισχυρισμοί και οι ευθύνες κρίνονται, φυσικά, από τα αρμόδια όργανα και τα δικαστήρια. Η δημοκρατική σημασία της στάσης του πολίτη βρίσκεται αλλού: στο ότι δεν παραιτείται από το δικαίωμα να ζητά έρευνα, αιτιολογημένες απαντήσεις και εφαρμογή του νόμου για όλους — ακόμη και όταν απέναντί του βρίσκονται οργανισμοί με πολύ μεγαλύτερη οικονομική, νομική και επικοινωνιακή ισχύ.

Διότι το απόρρητο των επικοινωνιών δεν είναι μια αφηρημένη νομική έννοια. Είναι όρος προσωπικής ελευθερίας. Χωρίς την ασφάλεια ότι η ιδιωτική μας επικοινωνία προστατεύεται, περιορίζεται η ελευθερία να μιλήσουμε, να οργανωθούμε, να διαφωνήσουμε και να συμμετάσχουμε στη δημόσια ζωή.

Η μνήμη ως πράξη δικαιοσύνης

Σε άλλες παρεμβάσεις του, ο Γιώργος Φλωράς επαναφέρει στη δημόσια συζήτηση υποθέσεις ανταγωνισμού και επιχειρηματικής ευθύνης, επικαλούμενος αποφάσεις της Επιτροπής Ανταγωνισμού για την αγορά των ξενόγλωσσων βιβλίων. Με αυτόν τον τρόπο θέτει ένα ακόμη κρίσιμο ερώτημα: αρκεί μια θεσμική απόφαση, εάν οι συνέπειες δεν φτάνουν τελικά στα φυσικά πρόσωπα που είχαν την ευθύνη ή εάν οι ζημιωμένοι πολίτες και επαγγελματίες δεν αποκαθίστανται;

Ανεξάρτητα από την αξιολόγηση κάθε επιμέρους υπόθεσης, η επιμονή στη θεσμική μνήμη έχει μεγάλη δημοκρατική αξία. Η λήθη ευνοεί την ατιμωρησία. Η τεκμηριωμένη υπενθύμιση αναγκάζει την εξουσία να λογοδοτεί, προστατεύει την κοινωνία από την επανάληψη των ίδιων πρακτικών και εμποδίζει τις σοβαρές υποθέσεις να χάνονται κάτω από το βάρος της επικαιρότητας.

Ένας πολίτης μπορεί να μην κερδίσει αμέσως — μπορεί όμως να αλλάξει το πεδίο

Συχνά ακούμε ότι «τίποτα δεν αλλάζει». Η φράση αυτή παρουσιάζεται ως ρεαλισμός, αλλά στην πράξη λειτουργεί ως άδεια προς κάθε εξουσία να παραμένει ανεξέλεγκτη. Αν κανείς δεν ζητήσει το δημόσιο έγγραφο, η άρνηση πρόσβασης δεν θα καταγραφεί. Αν κανείς δεν καταθέσει αναφορά, η αρμόδια αρχή δεν θα υποχρεωθεί να απαντήσει. Αν κανείς δεν προσφύγει, δεν θα δημιουργηθεί νομολογία. Αν κανείς δεν δημοσιοποιήσει μια υπόθεση, η κοινωνία δεν θα μάθει ποτέ ότι υπάρχει.

Ο μεμονωμένος πολίτης μπορεί να μην κερδίσει κάθε μάχη. Μπορεί να συναντήσει καθυστερήσεις, απορρίψεις, οικονομικό κόστος, προσωπική φθορά ή θεσμική αδιαφορία. Με κάθε τεκμηριωμένη ενέργεια, όμως, μεταβάλλει το πεδίο: δημιουργεί αρχείο, προκαλεί έλεγχο, ενημερώνει άλλους πολίτες, ανοίγει δρόμους για νέες προσφυγές και αυξάνει το πολιτικό κόστος της αδράνειας.

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο μάθημα από το παράδειγμα του Γιώργου Φλωρά. Η δύναμη του πολίτη δεν βρίσκεται στο ότι διαθέτει περισσότερους πόρους από την εξουσία. Βρίσκεται στο ότι μπορεί να την υποχρεώσει να απαντήσει με τους δικούς της κανόνες: με νόμους, προθεσμίες, αριθμούς πρωτοκόλλου, αποφάσεις, στοιχεία και δημόσια λογοδοσία.

Η ενεργός πολιτειότητα είναι μεταδοτική

Κάθε τέτοια πράξη έχει αξία και πέρα από το άμεσο αποτέλεσμά της. Διδάσκει στους υπόλοιπους πολίτες ότι οι θεσμοί δεν αποτελούν αποκλειστικό πεδίο ειδικών και επαγγελματιών της πολιτικής. Δείχνει ότι το δικαίωμα αναφοράς, η πρόσβαση στα δημόσια έγγραφα, η προσφυγή στις ανεξάρτητες αρχές, η κατάθεση ως μάρτυρα και η προσφυγή στα ευρωπαϊκά όργανα είναι πραγματικά εργαλεία δημοκρατικής συμμετοχής.

Ένας πολίτης που δρα μπορεί να εμπνεύσει δέκα να ενημερωθούν, εκατό να αντιδράσουν και χίλιους να πάψουν να θεωρούν την αδικία αναπόφευκτη. Έτσι η ατομική πράξη γίνεται συλλογική συνείδηση. Και η συλλογική συνείδηση, όταν αποκτήσει διάρκεια και οργάνωση, μπορεί να αλλάξει νόμους, πρακτικές και θεσμούς.

Η Δημοκρατία, άλλωστε, δεν κινδυνεύει μόνο από εκείνους που την υπονομεύουν. Κινδυνεύει και από την κόπωση των πολιτών, από τη σιωπή των ενημερωμένων και από την πεποίθηση ότι η αντίσταση είναι μάταιη.

Γι’ αυτό χρειαζόμαστε περισσότερους πολίτες που να μην αρκούνται στην καταγγελία, αλλά να ερευνούν, να τεκμηριώνουν, να διεκδικούν και να επιμένουν. Πολίτες που δεν περιμένουν πάντα έναν «σωτήρα», αλλά αναλαμβάνουν το μερίδιο ευθύνης που τους αναλογεί.

Ο Γιώργος Φλωράς μάς θυμίζει ότι η Δημοκρατία προχωρά όταν κάποιος αποφασίζει να κάνει το πρώτο βήμα. Να γράψει την αίτηση. Να ζητήσει τον αριθμό πρωτοκόλλου. Να εμφανιστεί στο δικαστήριο. Να ενημερώσει την κοινωνία. Να προσφύγει στην Ευρώπη. Να συνεχίσει ακόμη και όταν η πρώτη πόρτα παραμένει κλειστή.

Γιατί η δικαιοσύνη δεν προχωρά μόνο με τις μεγάλες ιστορικές αποφάσεις. Προχωρά και με τις μικρές, επίμονες πράξεις ανθρώπων που αρνούνται να συμβιβαστούν με το άδικο.

Και κάθε φορά που ένας πολίτης δεν σιωπά, η Δημοκρατία αποκτά φωνή.

Του Γιώργου Φλώρα